گلستان سعدی

هر باب از این کتاب نگارین که برکنی

همچون بهشت گویی از ان باب خوشترست

گلستان را باید فراورده ی ازمون ها و نمودار مطالعه ی سعدی در افکار و احوال و اخلاق و اداب مردمی شمرد که وی در سفر سی ساله با انان سر و کار داشته و از راز درونشان اگاه گشته و از هر یک اندرزی شنیده و نکته اموخته و به گنجینه ی خاطر سپرده است و انگاه در فراغ بال چند ساله ای که در روزگار سلغریان یافته این گوهرهای تابناک را به رشته کشیده و گیسوی عروس سخن را به زیور نظم و نثر گرانبهای خویش اراسته است.

نبوغ سعدی در نویسندگی و گویندگی از گلستان نیک نمایان است و اگر استاد جز همین یک اثر به یادگار نمی گذاشت بر اثبات بزرگی وی دلیل توانست بود. سعدی در گلستان اموزگاری خردمند است که جویندگان فضیلت را گاه با نقل افسانه و داستان به شیوه مقامه نویسان و گاه با حجت و برهان و استناد به تاریخ به شناخت نیک و بد توان می بخشد . از گفتن حق بیم ندارد. بر نقایصی که در اجتماع می بیند پرده نمی پوشد. عشوه ده و رشوت ستان نیست کلام بکرش هم فلسفی است هم عرفانی هم به معیار دین درست و هم به ایین اخلاق پسندیده. وی فرزانه ای روانشناس است که داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت برامیخته تا نازک طبعان و نازنینان جهان هم از گفتارش ملول نشوند . این است که دانایان سخن سعدی را زبده ی حکمت و خلاصه معرفت . گلستانش را چون بوستان و بوستانش را چون گلستان جان پرور می شمارند.

سعدی به مدد ذوق خداداد و با ژرف اندیشی در اثار پیشینیان اثری بدیع در نثر فارسی و شاهکاری در مقامه نویسی پدید اورده که هرگز زمان دست تطاول بر ان نمی گشاید و هنوز هم پس از هفتصد سال تازگی و زیبایی دیرینه را نگاه داشته است .

وی همه اسرار بلاغت و فصاحت را در گلستان تا حد اعجاز به کار اورده است و در سراسر این کتاب گرانمایه استعاره ای بارد ویا کنایتی دور از ذهن دیده نمی شود. هیچ گاه معنی فدای لفظ نشده و از خامه توانای وی اثری بر جای مانده است که متکلمان را بکار اید و مترسلان را بلاغت افزاید و از ان روز هرکس در گوشه ای از جهان به فارسی سخن می سراید این گفتار سعدی را:

بر حدیث من و حسن تو نیفزاید کس

حد همین است سخندانی و زیبایی را

شنیده و نیوشیده است و به اتفاق دانشمندان و اهل نظر از اغاز ادب پارسی کس تاکنون به جامع بودن سعدی در نظم و نثر پدید نیامده است.

گزیده ای از مقدمه گلستان سعدی به کوشش استاد خطیب رهبر